شن ، زن و مرد

خدایان سیزیف را محکوم کرده‌بودند سنگی را که بر اثر وزن خوداز
بلندی فرو می‌غلطد، پیوسته به کوه ببرد. آن‌ها به حق اندیشیده
بودند که مجازاتی خوف‌ناک‌تر از کار بی‌هوده و بی‌امید نیست.
آلبر کامو، افسانه‌ی سیزیف

اما هیچ‌کس نیکی جومپی را مجبور نکرده‌بود که آن روز ماه اوت به سرش بزند و به ساحلی برود که بعد ناپدید شود. انسان مدرن خود تصمیم می‌گیرد و با اراده‌ی خدایان یا خدا کاری ندارد. او حتا می‌تواند مجازات کار بی‌هوده را به سرنوشتی قطعی برای ادامه‌ی زندگی خودخواسته‌اش مبدل کند.

زن در ریگ روان نوشته‌ی کوبه آبه و ترجمه‌ی عالی مهدی غبرایی چاپ انتشارات نیلوفر در زمستان 83 ، اولین کتابی بود که در سال جدید ورق زدم و خواندم و وحشت کردم و لذت بردم و فکر کردم و دست‌آخر از خودم پرسیدم برای چه باید حتمن درباره‌ی این کتاب بنویسم؟ نوعی خودنمایی یا این‌که دل‌ام می‌خواهد همه آن‌را بخوانند؟ فکر کردم که چرا این داستان تا این حد جذاب است؟ اصلن چرا در تعطیلات نوروز رفتم به یکی از معدود کتاب فروشی‌های شهر و این کتاب را خریدم و بلافاصله شروع به خواندن‌اش کردم؟ باید بگویم این اولین ژاپنی‌ای نبود که با خواندن اثرش شگفت زده شدم. دقت کنید اصلن نمی‌خواهم حرف‌های بزرگی بزنم که فرار کنید و فکر کنید این نوعی داستان ثقیل و سخت‌خوان است. بگذارید داستان را برایتان تعریف کنم همان‌که خودم خواندم و جادو شدم:
مردی، حشره شناسی، از خانه بیرون می‌آید تا در یک روز تعطیل کنار دریا به دنبال گونه‌ی کمیابی از یک حشره بگردد. در راه برای استراحت در خانه‌ی زنی که داخل گودالی از شن است توقف می‌کند. و هفت سال آن‌جا می‌ماند! در این هفت سال همراه آن زن، شن‌ روان را از گودال خالی می‌کند برای بقا، برای آن‌که خانه‌، این مفهوم مقدس، از بین نرود. فکر فرار در تمام این مدت او را مشغول می‌کند. و در انتها، هنگامی که راه برای فرار باز است، فرار نمی‌کند! زن از او آبستن شده و او "همچنین می‌شد فرارش را به اینده موکول کند."(ص 234)
رمان 236 صفحه است. و شاید باز می‌شد از شن، زن و مرد گفت. و از نیروی جاذبه! همان که سنگ سیزیف را به پایین می‌غلطاند و شن را در گودال می‌ریخت و ممکن بود زن و مرد را دفن کند. یک دانه‌ی شن ریز و ضعیف. شن ذره‌ای از سنگ. همان سنگ اما خرد شده و متحرک. همیشه در حال حرکت و " در قیاس با روش ملالت‌باری که آدمیزاد سال‌های سال به آن می‌چسبد تفاوت از زمین تا آسمان است."(ص 21) نه ما این‌جا به هیچ وجه با یک مقاله‌ی علمی روبرو نیستیم... بگذار ببینم... چرا! زن در ریگ روان پر است از نظریات منطقی ریاضی و زیست شناسی و فیزیک که همه‌ی آن‌ها به انسان می‌رسد. انسان محاط در قوانین مختلف علمی مثل یک‌ذره تنها، یک ذره از همان شنی است که بی‌اراده در موقعیتی تلاش می‌کند تا وضع‌اش بهتر از چند دقیقه‌ی پیش شود. و لوله‌ی سیانور. مرد همیشه آن را همراه خود دارد. استعاره‌ای از خودویران‌گری. دغدغه‌ی همیشه‌گی انسان برای از میان برداشتن خود، برای قدرت نمایی برای اعمال اراده‌اش در هر لحظه که خود بخواهد. اما مرد با آن‌که همیشه به لوله‌ی سیانور، که جزیی از لوازم حشره‌شناسی‌اش است، فکر می‌کند هیچ‌گاه جرات استفاده از آن را ندارد حتا در نهایت استیصال.
شن موقعیتی انتزاعی را می‌آفریند که مرد برجسته‌ترین عنصر آن است یک عنصر نامطلوب و نافرمان نمونه‌ای از انسان طاغی در برابر سرنوشت محتوم. زن اما انگار با شن‌های روان یکی شده. او مثل کارشناسی خبره برای مرد از رفتار شن می‌گوید از این که شب‌ها چه‌گونه عمل می‌کند و روز چه‌طور و وقتی می‌خوابند یا می‌خورند باید چگونه مراقب این دشمن در کمین نشسته، باشند.زن ظاهرن نمونه‌ی کاملی از زنان ژاپنی است ، گوش به فرمان و مطیع مرد، او را حمام می‌کند و پشت‌اش را می‌مالد و جسم‌اش را به او می‌بخشد. اما زن، این زن که خانه‌اش میان ریگ روان محاصره شده سودای دیگری دارد. او خانه‌اش را مقدس می‌داند و حفظ آن را تنها دلیل برای ماندن آن‌جا و زندگی و تا آن‌جا پیش رفته که مرد را در دام این خانه و گودال بیندازد. زن مانند واسطه‌ای میان شن و مرد است او شن را آرام آرام به مرد می‌شناساند و از سویی ناظر چه‌گونه آشتی کردن مرد با شن است و کار به جایی می‌رسد که مرد از شن آب می‌گیرد(یکی از دلایل ماندن و پاگیر شدن مرد در آن شرایط) و زن هم از مرد نطفه‌ای برای جنین در رحم‌اش. همه‌چیز عادلانه است و به گمان من دیگر حتا نیازی به آن دو اطلاعیه‌ی اشخاص مفقودالاثر در پایان داستان نیست، چرا که مرد مدت‌هاست که دیگر از چرخه‌ی زندگی گذشته‌ی خود خارج شده و هویت تازه‌ای یافته.
حکایت راوی این داستان هم حکایت جالبی است. راوی دانای محدودی که همه‌جا به دنبال مرد و داخل ذهن او می‌رود و فکرش را می‌خواند، گاهی رو به خواننده از او سئوال می‌کند! انگار که او هم با خواننده دارد درگیر ماجرا می‌شود. با ناآرامی‌های مرد ناآرام است. با هیجانات او و فلسفه بافی‌هایش همراه می‌شود و تا هنگامی که مرد قرار را بر فرار ترجیح نداده، با زن از در آشتی وارد نمی‌شود و آن‌جاست که در صفحه‌ی 232 از فکر زن پرده‌برمی‌دارد. گویی راوی هم به ماندن و آن گودال عادت کرده و به زن نزدیک‌تر.

در انتها، گودال شن کنایه‌ای از دنیا و مرد و زن ،آدم و حوایی هستند با واقعیت‌هایی نه چندان متمایز از حیوان با فضولات و عرق و چرک و بوی بد و ... که دنبال هیچ آرمانی نیستند و هیچ رویا و خیالی ندارند، اتوپیایی نمی‌شناسند و به عقوبت هیچ ‌گناهی مجازات نمی‌شوند و اصلن مگر بازی با شن‌های روان مجازات است؟!