یادداشتی بر پاگرد محمدحسن شهسواری

پاگرد رمانی است پرکشش و جذاب با طرح قصه‌ای قوی که از عشق‌های رویاگونه و آبکی و فانتزی برای این جذابیت یاری نمی‌گیرد بلکه بن‌مایه‌ی آن را وقایع سیاسی کاملن رئال همین چند سال پیش شکل می‌دهد. بنابراین برای خواندن آن سختی نمی‌کشید و احتیاجی نیست که رمانتیک باشید و یا حتا آدمی سیاسی با حافظه‌ی تاریخی قوی چرا که پاگرد نه به شکل عامدانه(مانند بعضی داستان‌های اخیر) از سیاست فاصله می‌گیرد و نه پر است از شعارهای سیاسی (که مشخصن در بعضی فیلم‌ها٬ مثلن فیلم‌های کیمیایی می‌توان یافت). داستان سعی دارد بی‌طرفانه گزارش‌گر باشد و نگاهی به ریشه‌ها و علت بوجود آمدن ناهنجاری‌ها و تولید برخی شخصیت‌ها در جریانات سیاسی دارد.
نه! نترسید شما دراین رمان زیاد به عمق فرو نمی‌روید. توقع لایه لایه بودن و بینامتنیت و سفیدخوانی و کشف رمز نداشته باشید. پاگرد بسیار ساده و روان و از کم‌ترین فاصله(که همانا خط مستقیم روایت است) با شما حرف می‌زند. این شاید به مذاق بسیاری از نخبه‌گان که عادت به پیچیده‌خوانی و کشف رمز و کدگشائی دارند خوش نیاید. قصه‌ی لیلی و مجنون هم نمی‌گوید. درون‌مایه‌ی پاستوریزه‌ای دارد و از صحنه‌های اروتیک در آن خبری نیست. پاگرد جوانان چند نسل را در پاگرد خانه‌ای در موقعیتی بحرانی گرد هم می‌آورد و به این بهانه نقبی به گذشته‌های دور و نزدیک‌شان می‌زند. انتخاب موقعیت بحرانی که درگیری‌های کوی دانشگاه است یادآور یک الگوی مشخص است از داستان‌ها و فیلم‌هایی که آدم‌های مختلف را در بحران زیر نظر دارد . معمولن عشق و نفرت و کینه در این پوزیشن داستانی -همان موقغیت بحرانی - برجسته‌تر می‌شوند. گاه کاراکترها درنده‌خو و اصطلاحن کله‌خر یا بالعکس ترسو و بی‌عاطفه می‌شوند. همیشه در ابتدا از هم دور و سپس بنا به شرایط ویژه به یکدیگر نزدیک و در نهایت با هم متحد می‌شوند. نقطه‌ی صفر روایت یا حال روایت در پاگرد درست در این موقعیت قرار گرفته و مشخصن داستان را حول دکتری به نام بیژن مشفق می‌گرداند. که ای کاش در انتخاب نام او دقت بیشتری می‌شد. چرا که در بحث شخصیت‌پردازی اولین نکته‌ی ساده و بدیهی استفاده از نام‌هایی است که کم‌ترین جهت را به ذهن مخاطب بدهند و دکتر مشفق علاوه بر دکتر بودن‌اش به‌ویژه در فصل‌های روستایی که طرح‌اش را در آن‌جا می‌گذراند، مشفق بودن‌اش بدجور چشم آدم را می‌زند. این موضوع خارج از بحث کلیشه‌ای بودن و موضوع دستمالی‌شده‌ی یک دکتر یا معلم پاک و متعهد به آرمان‌ها و اید‌ه‌آل‌ها است٬ که وارد روستایی دورافتاده می‌شود که ارباب یا خانی (در این‌جا معدن) در آن شبه حکومتی دیکتاتوری راه انداخته و با استفاده از جهالت و خرافات مردم ده٬ عاقبت آن معلم یا دکترِ مشفق را از آن جا می‌راند و دکان‌اش را تخته می‌کند.
یکی از برجسته‌ترین نقاط روایت در رمان پاگرد فصل بندی آن است. هر فصل به شکل مجزا بار داستانی فرعی را به دوش می‌کشد که در راستای این استقلال حتا راوی‌های متفاوتی دارد. هر فصل قطعه‌ای است از پازلی که نه به یک‌باره و کلیشه‌ای بلکه آرام و آهسته کنار هم نهاده می‌شود و در انتها روایت را کامل می‌کند.
طرح قصه: بیژن مشفق در روزی که زمان و مکان و وقایع نامناسب برای اوست، ناخواسته و برحسب اتفاق وارد درگیری‌های دانشجویی چند سال قبل(18 تیرماه٬ البته نه به صراحت) شده و در حین فرار وارد خانه‌ی زنی به نام آذر می‌شود و آذر به او و چند نفر دیگر (حیدر کارگر ساختمان، نوش‌آفرین و مرجان و خلیل دانشجویان درگیر و مهرداد لمپنی که دلبسته‌ی مرجان است) پناه می‌دهد. با فلاش‌بک‌های داستان، زندگی بیژن مشفق از کودکی و آشنایی‌اش با سیاوش و ضربه‌ی روحی‌ای که در نوجوانی از او خورده تا دوران جنگ و شرکت او در عملیاتی جنگی و آشنایی او با سروان و تبدیل شدن‌اش به ویلیام، تا دوران دانشگاه‌اش و اخراج‌اش و گذراندن طرح در یک روستا و ناملایمات‌اش در آن روستا و شرح مصایبی که او را وامی‌دارد تا دیگر به حرفه‌ی پزشکی روی نیاورد، تا پاگرد خانه‌ی آذر روایت می‌شود. در انتها درمی‌یابد که گویا تاکنون روی زمین زندگی نمی‌کرده و با قطعه‌ی شعری که آذر به او می‌دهد و عشقی زیرپوستی از جانب او، اعتراف می‌کند که یک پزشک است.
فرم و زمان: در این یادداشت به قصد شکافتن و بررسی ابزار و راه‌هایی که داستان نویس به روایت‌اش قوام و دوام داده، رمان را بنا به ترتیب فصل‌ها، که کلیدی ترین شیوه ی روایت پاگرد است، به شکل زیر نام گذاری می‌کنیم:
پاگرد خانه‌ی آذر = A
کودکی بیژن مشفق = B
روایت فرعی(مرجان) = X
روستای محل گذراندن طرح دکتر مشفق = C
صحنه‌های جنگ = D
روایت فرعی(خلیل) = Y
دوران دانشجویی مشفق = E

و فرم رمان تا حدودی به ترتیب زیر منظم می‌شود:

AB AXC A(AX)DY A(AY)BE AC AD AB AC AD A

آشکارا می‌توان دریافت که از نیمه به بعد، که رمان فارغ از معرفی شخصیت‌ها و اجبار به روایتِ روایت‌های فرعی شده، نظم محسوسی به خود گرفته و تا انتها با ضرباهنگ مناسبی پیش می‌رود. روایت‌های فرعی X و Y و تا حدودی E که به یک‌باره رها می‌شود، روایت‌های زایدی هستند که قابلیت پخش شدن در بخش‌های A و C را دارند. یعنی داستان‌های زیرمجموعه‌واری که به معرفی مرجان و خانواده‌اش که مطلقن بی‌استفاده در روایت می‌باشند و خلیل و اخراج مشفق از دانشگاه٬ می‌توانستند در همان پاگرد خانه‌ی آذر با اشاره‌های ضمنی بیان شوند. کاربرد ایجاز و دوری از حواشی در این سیستم از روایت، لازم به نظر می‌رسد. که همان گونه که گفته شد از نیمه‌ی رمان به بعد به درستی رعایت می‌شوند. این خود از عوامل کشش رمان پاگرد است.

راوی: در هریک از بخش‌های ذکر شده راوی‌های متنوعی انتخاب شده‌اند. تنوع راوی و تنوع لوکیشن‌ها(مکان‌ها؛مثل روستا٬ پاگرد٬ جبهه٬ محله‌های کودکی و ...) داستان را بسیار جذاب نموده.

بخش A : راوی دانای کل محدود است. این زمان زمان حال داستان یا زمان صفر می باشد. و بیشتر زمان‌های داستان بر مبنای این انتخاب در گذشته روایت می‌شوند و به شکلی موازی با اتفاقات زمان حال داستان که در خانه‌ی آذر و در پاگرد رخ می‌دهد٬ حرکت می‌کند. پاگرد خانه‌ی آذر٬ این خاصیت را دارد که مانند صحنه‌ای از یک نمایش در نقطه‌ی اوج آن که پرده‌ها برمی‌افتد و بازیگران همه گردهم می‌آیند و گره کار گشوده می‌شود، عمل می‌کند. یکی از بن‌مایه‌های اصلی رمان، گردهم آمدن جوانانی از تیپ‌ها و دوران گوناگون است که در فاصله‌ی زمانی ده سال به دنیا آمده‌اند و ابتدا و انتهای یک نسل هستند ، نسلی با فراز و نشیب‌های بسیار که در کم‌تر جامعه‌ای نمونه‌ی آن یافت می‌شود، در پاگرد خانه‌ی آذر است، که از تمام عدم قطعیت‌ها و سردرگمی‌ها و خشم و نفرت و عشق و صداقت در آن جا پرده‌برداری می‌شود. عدم قطعیتی که حتا به گونه‌ای در طرح روی جلد رمان که با الهام از یکی از آثار موریس اشر است، آورده شده. پله‌کانی که ابتدا و انتهایش معلوم نیست و آدم‌هایی که نمی‌دانی بالا می‌روند یا پائین سردرگم‌اند. خودی‌اند یا غیرخودی. و اصلن آیا نیاز به انجام این دسته‌بندی است٬ در جایی که وقتی گذشته‌ی پرعقده و کینه‌شان آن‌ها را درنده یا نرم‌خو می‌کند و مفاهیم اخلاقی و خوبی و بدی در آن‌ها به شکل دهشتناکی هم‌زیست‌اند؟

بخش B : راوی اول شخص است در حالی که ذکری از بیژن مشفق نمی‌رود، کودکی او و آشنایی‌اش با سیاوش پسر همسایه که در شکل‌گیری شخصیت پیچیده او و خشم و کینه‌ی پنهان‌اش نقش مهمی دارد. در این که منشاء بسیاری از رفتارهای ما ، کودکی‌مان است٬ دیگر شکی نیست. بیژن مشفق هم از این قاعده مستثناء نیست. خاطرات کودکی همه هم کمابیش یکسان است.(هنگام نوشتن این سطرها به یاد گفتگوی فروغ فرخزاد با ایرج گرگین افتادم که درباره‌ی کودکی‌اش می‌گفت: دوران کودکی همه مثل هم است. عاشق شدن در نوجوانی توی حوض افتادن در بچه‌گی و...) بنابراین این بخش از رمان حرف تازه‌ای برای گفتن ندارد. تا بخش نهایی‌اش که بی‌گناه گرفتار شدن بیژن است. که مسبب هم مانند همیشه سیاوش است و کینه‌ای آن قدر عمیق که به زعم من٬ خواننده را هم درگیر می‌کند و شاید هم دندان‌قروچه‌ای از سر خشم نتیجه‌ی آن باشد. این کینه٬ کودکی را سوق می دهد به کشتن کفترها و خوشه چینی و کندن سر گنجشک‌ها و سبعیت انسانی که می‌شود ویلیام و دست راست کسی مثل سروان...

بخش C : راوی محمدطالب است که به شکل منولوگ و یا گفتگویی که دیالوگ‌های طرف دیگر گفتگو حذف شده، روایت می‌کند از دکتر مشفق٬ دکتر جوانی که به روستا می‌آید که معدن دارد آن‌جا حکومت می‌کند با همکاری جهالت و خرافه‌ی اهل روستا. اگر به خاطر داشته باشید اوایل انقلاب اکثر فیلم‌های کوتاه و بلندی که ساخته می‌شد در نقد فئودالیته و نظام ارباب رعیتی و خان‌سالاری بود که نمونه‌های دیکتاتوری‌های کوچک و مشت‌های نمونه‌ی خروار از یک کشور، بودند. معلمی یا پزشکی یا حتا سیاسی ِ فراری‌ای بود که به روستا می‌آمد و مردم را متحول می‌کرد و یا کشته می‌شد و... همیشه شخصیتی مثل محمدطالب هم بود که اشنا به ده و نزدیک این شخصیت و شاهدی می‌شد بر ماجرا. سوای از شرح بیماری کرم دراکنکلوس مدنیسس و راه درمان آن و باب کردن آن توسط دکتر مشفق در روستا، که فصلی بسیار درخشان است، بقیه‌ی روایت در این بخش بسیار کلیشه‌ایست. از آن بدتر زبان محمدطالب است که به هیچ روی به زبان یک مرد روستایی جور نمی‌آید.

بخش D : یقینن درخشان‌ترین و منحصربه‌فردترین بخش رمان و به جرات می‌گویم ادبیات سال‌های اخیر است. چرا که راوی ویلیام است! و ویلیام یک علامت سئوال است. بسیار دور از ذهن می‌نماید که ویلیام همان بیژن مشفق باشد و چرا ویلیام؟ این یکی از تعلیقات رمان است که در این بخش روایت می‌شود. دلیل دیگر، انتخاب لوکیشن جنگ است با تمام روابط و شرح تاکتیک‌ها و فضاسازی بسیار موثر و قابل لمس. شخصیت پردازی‌های درخشان، به ویژه سروان و ارتباط او با ویلیام یا مشفق خودمان(!). این بخش گویی قصه‌ای مستقل و یگانه است که به نرمی با بقیه داستان می‌آمیزد. کلید تمام معماها و چرایی‌ها را در خود مستتر دارد.رمان پاگرد در این فصل‌ها شخصیتی را به ما می‌شناساند که در امریکا و اسرائیل دوره‌ی نظامی دیده، پیش از انقلاب افسر بوده و پس از آن هم هم‌چنان فعال است و از مهره‌های مطرح جنگ و سپس بعد از جنگ فعال در سرکوب دانشجویان و به قول خودش جنگ برای او هیچ‌گاه تمام نمی‌شود و تنها شکل‌اش عوض می‌شود و انگار کسب و کارش است حتا بالاتر می‌توان نوعی شهوت را در جنگ طلبی او دید. داستان زندگی‌اش آدم را یاد همین بن‌لادن می‌اندازد و جسارت شهسواری در ترسیم چنین کاراکتری ستودنی است. نه برای این که به حریم تابوها و خطوط قرمز نزدیک شده است، بل‌که برای واقع‌نگری و تیزبینی‌ای که در شناخت و نه لزومن پرداختِ چنین شخصیتی دارد. بعد از آشنایی با سروان دیگر هیچ معمایی درباره‌ی بیژن مشفق لاینحل و غیرقابل‌باور نمی‌نماید و این‌جا ریتم رمان شتاب بیشتری گرفته و وقایع مسلسل‌وار پیش می‌روند تا به انتها و لحظه‌ی درک و پخته‌گی قهرمان برسد.
در این‌جا و در پی بحث ساختن شخصیت‌ها در رمان پاگرد ذکر این نکته ضروری است که هرقدر پاگرد در ساخت تیپ‌ها(مانند حیدر و مهرداد) و شخصیت‌های مرد داستان (سروان و دکتر بیژن و...) درست و سنجیده و به تناسب موقعیت عمل کرده، در ارائه‌ی شخصیت زنان بسیار بد و ناموفق بوده. آذر و نوش‌آفرین و مرجان انگار یک نفرند و همه‌گی از یک قالب بیرون آمده اند. حتا دیالوگ‌ها و افکارشان آن‌قدر با هم یکی و به تیپ زنان روشنفکر می‌زند که اگر با اغماض بسیار مرجان را کمی از آن دوی دیگرجدا کنیم، گویی یک نفرند و یک نفری که تنها یک کاربرد دارد: تلطیف فضای داستان! ثریا که عشق کودکی بوده که عملن فقط یک نام است و بود و نبودش فرقی در ماجراها ندارد. بقیه هم چنگی به دل نمی‌زنند و شاید به همین دلیل باشد که مایه‌ی عشق میان آذر و مشفق به ضرب و زور هم به رمان نمی‌چسبد و مانند یک وصله‌ی نافرم است. نمی‌توان باور داشت که پیچیده‌گی‌های روح مشفق را آذر درمان کند و بتواند او را متحول کند(البته اگر چنین ادعایی را بشود کرد) و نویسنده به شعری از شاملو متوسل می‌شود. که باز هم علاوه بر کلیشه‌ای بودن مثل گل ارغوانی بسیار بزرگی بر زمینه‌ای سیاه رنگ است.

پاگرد پس از” کلمه و ترکیب‌های کهنه” که مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه بود که به زعم من دو داستان بسیار ناب و درخشان دارد، اولین رمان محمدحسن شهسواری است که منتقد بسیار خوب و باحوصله‌ای هم هست که قریب به یک سال است که آرام و بی‌سر و صدا داستان‌های آماتور شرکت کننده در مسابقه‌ی اینترنتی بهرام صادقی را دارد بررسی می‌کند و این در حالی است که او داور چند جایزه ادبی حرفه‌ای در سطح کشور نیز هست و روزنامه نگار هم. و به گمان من آدمی بی‌حاشیه و بی‌سر و صدا و آرام که موفقیت‌اش هم مرهون همین سکوت و بی‌حاشیه‌گی است.

--------
ضمن این که جلسه ی کولی های خانم منیرو روانی پور، این پنجشنبه در نشرثالث,
ساعت 5/2 بعداز ظهر به بحث درباره ی این اثر اختصاص دارد.